«Ποιος καταστρέφει τα ρέματα της Αττικής;» – Το νερό που θα έπρεπε να είναι ζωή, αλλά γίνεται αγωγός ρύπανσης

Κηφισός, Πικροδάφνη, Ιλισός, Ποδονίφτης: Τι συμβαίνει στα φυσικά οικοσυστήματα που έχουν απομείνει στην Αττική και γιατί οι καταγγελίες για ρύπανση συνεχίζονται;

Τι πραγματικά συμβαίνει στα ρέματα της Αττικής;

Ποιος ρίχνει λύματα, απόβλητα, πετρελαιοειδή και μπάζα στις φυσικές κοίτες; Ποιος ελέγχει τι καταλήγει στο νερό; Και, κυρίως, γιατί ένα πρόβλημα που είναι γνωστό εδώ και χρόνια εξακολουθεί να επιστρέφει;

Τα ερωτήματα είναι δύσκολα και η εικόνα ακόμη πιο ανησυχητική.

Μέσα στο πυκνοδομημένο Λεκανοπέδιο, όπου τα φυσικά τμήματα των ρεμάτων έχουν περιοριστεί δραματικά, ορισμένα από τα τελευταία ζωντανά υδάτινα οικοσυστήματα της Αττικής εξακολουθούν να δέχονται πιέσεις και ρύπανση.

Ο Κηφισός, η Πικροδάφνη, ο Ιλισός και ο Ποδονίφτης βρίσκονται στο επίκεντρο μιας συζήτησης που αφορά πολύ περισσότερα από το ίδιο το νερό.

Αφορά το περιβάλλον.

Αφορά τη δημόσια υγεία.

Αφορά την ποιότητα ζωής μέσα στην πόλη.

Και αφορά ένα ερώτημα που παραμένει ανοιχτό: ποιος προστατεύει τελικά τα ρέματα της Αττικής;

Όταν ένα ρέμα αντιμετωπίζεται σαν… αποχέτευση

Για χρόνια, πολλά ρέματα έχουν αντιμετωπιστεί περισσότερο ως τεχνικές κατασκευές παρά ως ζωντανά οικοσυστήματα.

Κοίτες που πρέπει να «διευθετηθούν».

Κανάλια που πρέπει να διαχειριστούν.

Αντιπλημμυρικές υποδομές.

Και σε ορισμένες περιπτώσεις, χώροι στους οποίους καταλήγουν κάθε είδους ρύποι.

Η λογική αυτή βρίσκεται στον πυρήνα της συζήτησης που ανοίγει η συνέντευξη της Ντίνας Καράτζιου με τον Γιώργο Δημητρίου, επικεφαλής της Οικολογικής Συμμαχίας και αντιπρόεδρο του Συλλόγου Πολιτών υπέρ των Ρεμάτων «Ροή».

Το βασικό μήνυμα είναι σαφές: ένα ρέμα δεν είναι απλώς ένας αγωγός που μεταφέρει νερό από το ένα σημείο στο άλλο.

Είναι ένα οικοσύστημα.

Και όταν καταστρέφεται, οι συνέπειες δεν σταματούν στην κοίτη του.

Η ρύπανση δεν μένει εκεί που ξεκινά

Το νερό έχει έναν τρόπο να μεταφέρει τα προβλήματα πολύ μακριά.

Ένας ρύπος που καταλήγει σε ένα ρέμα δεν παραμένει απαραίτητα στο σημείο όπου απορρίφθηκε.

Μπορεί να μετακινηθεί.

Μπορεί να επηρεάσει τη χλωρίδα και την πανίδα.

Μπορεί να επηρεάσει τον υδροφόρο ορίζοντα.

Μπορεί να μεταφέρει ρύπανση προς τη θάλασσα.

Και τελικά, μέσα από πολύπλοκες διαδρομές, οι συνέπειες μπορούν να επιστρέψουν στον άνθρωπο.

Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο η ρύπανση των ρεμάτων δεν αποτελεί αποκλειστικά περιβαλλοντικό ζήτημα.

Είναι ζήτημα που αγγίζει ολόκληρη την κοινωνία.

Κι όμως, οι καταγγελίες συνεχίζονται

Το παράδοξο είναι ότι η προστασία των ρεμάτων δεν αποτελεί καινούργια συζήτηση.

Η «αστυνόμευση των ρεμάτων» υπάρχει στα χαρτιά εδώ και πολλές δεκαετίες.

Καταγγελίες γίνονται.

Αυτοψίες πραγματοποιούνται.

Δείγματα λαμβάνονται.

Και όμως, σύμφωνα με τη συζήτηση, το πρόβλημα της ρύπανσης επανέρχεται.

Κάπου εδώ γεννιέται το πιο δύσκολο ερώτημα:

Αν υπάρχουν διαδικασίες ελέγχου, γιατί η ρύπανση εξακολουθεί να εμφανίζεται;

Είναι θέμα ανεπαρκών ελέγχων;

Είναι θέμα εφαρμογής της νομοθεσίας;

Είναι θέμα αρμοδιοτήτων;

Ή μήπως πρόκειται για ένα πρόβλημα που κανένας φορέας δεν μπορεί να αντιμετωπίσει αποτελεσματικά μόνος του;

Τι γίνεται με τον Κηφισό και τα υπόλοιπα ρέματα;

Ο Κηφισός αποτελεί ένα από τα χαρακτηριστικά παραδείγματα ενός φυσικού υδάτινου συστήματος που έχει βρεθεί αντιμέτωπο με την έντονη αστικοποίηση.

Η Πικροδάφνη, ο Ιλισός και ο Ποδονίφτης αποτελούν επίσης μέρος αυτής της ευρύτερης εικόνας.

Τα φυσικά τμήματα που έχουν απομείνει μέσα στο Λεκανοπέδιο δεν είναι απλώς «ελεύθεροι χώροι» που μπορούν να αντιμετωπίζονται χωρίς ιδιαίτερη μέριμνα.

Αποτελούν τμήματα ενός φυσικού συστήματος.

Και κάθε παρέμβαση πάνω τους μπορεί να αλλάξει τη λειτουργία τους.

Από το «κανάλι» στο ζωντανό οικοσύστημα

Η μεγαλύτερη αλλαγή ίσως χρειάζεται να γίνει στον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τα ρέματα.

Ένα ρέμα δεν είναι μόνο νερό.

Δεν είναι μόνο η κοίτη.

Δεν είναι μόνο μια γραμμή στον χάρτη.

Είναι ένας χώρος όπου μπορούν να συνυπάρχουν νερό, βλάστηση, ζώα και μικροοργανισμοί, δημιουργώντας ένα μικρό οικοσύστημα μέσα στην πόλη.

Όταν αυτή η λειτουργία διαταράσσεται, δεν χάνεται απλώς ένα φυσικό τοπίο.

Χάνεται ένα κομμάτι της φυσικής λειτουργίας της ίδιας της πόλης.

Την ώρα που άλλες πόλεις αναζητούν τρόπους να κρατήσουν το νερό

Την ίδια στιγμή, η συζήτηση για τη διαχείριση του νερού στις πόλεις έχει αλλάξει σημαντικά.

Σε αρκετές ευρωπαϊκές πόλεις, το νερό της βροχής αντιμετωπίζεται ως πόρος που μπορεί να συγκρατηθεί, να αποθηκευτεί και να αξιοποιηθεί.

Υπόγειες δεξαμενές και «αποθήκες νερού» κάτω από πλατείες, δρόμους και πεζοδρόμια χρησιμοποιούνται ως μέρος διαφορετικών προσεγγίσεων στη διαχείριση των υδάτων.

Η αντίθεση είναι έντονη.

Από τη μία, το νερό αντιμετωπίζεται ως πολύτιμος πόρος.

Από την άλλη, στην Αττική, τα ρέματα εξακολουθούν σε αρκετές περιπτώσεις να αντιμετωπίζονται σαν τεχνικές κοίτες ή ακόμη και σαν χώροι απόρριψης ρύπων.

Το ερώτημα της ευθύνης

Και εδώ επιστρέφουμε στο αρχικό ερώτημα.

Ποιος έχει την ευθύνη;

Ποιος πρέπει να ελέγχει;

Ποιος πρέπει να παρεμβαίνει όταν υπάρχει καταγγελία;

Ποιος πρέπει να προστατεύει ένα ρέμα όταν απειλείται;

Και τι συμβαίνει όταν οι αρμοδιότητες μοιράζονται ανάμεσα σε διαφορετικές υπηρεσίες και φορείς;

Η απάντηση δεν είναι απλή.

Ακριβώς γι' αυτό και η συζήτηση για τα ρέματα δεν μπορεί να περιοριστεί σε μία μόνο περίπτωση ρύπανσης.

Πρόκειται για ένα ευρύτερο ζήτημα διαχείρισης του φυσικού περιβάλλοντος μέσα σε μια από τις πιο πυκνοκατοικημένες περιοχές της χώρας.

Οι άνθρωποι που προσπαθούν να τα προστατεύσουν

Απέναντι σε αυτή την πραγματικότητα υπάρχουν εδώ και χρόνια συλλογικότητες πολιτών και άνθρωποι του οικολογικού κινήματος που παρεμβαίνουν για την προστασία των ρεμάτων.

Ο Γιώργος Δημητρίου είναι ένα από τα παλαιότερα και ενεργά μέλη του οικολογικού κινήματος, επικεφαλής της Οικολογικής Συμμαχίας και αντιπρόεδρος του Συλλόγου Πολιτών υπέρ των Ρεμάτων «Ροή».

Η δράση τέτοιων συλλογικοτήτων έχει φέρει στο προσκήνιο ένα διαφορετικό ερώτημα:

Μπορεί ένα ρέμα να αντιμετωπιστεί ως δημόσιο αγαθό και ζωντανό οικοσύστημα και όχι απλώς ως τεχνική υποδομή;

Όταν η προστασία μένει μόνο στα χαρτιά

Η ύπαρξη κανόνων και διαδικασιών από μόνη της δεν αρκεί.

Αν μια καταγγελία οδηγεί σε αυτοψία, αλλά το πρόβλημα εμφανίζεται ξανά, τότε τίθεται το ζήτημα της αποτελεσματικότητας της προστασίας.

Η πραγματική προστασία απαιτεί έλεγχο.

Απαιτεί συνέχεια.

Απαιτεί συνεργασία.

Και κυρίως απαιτεί την αντιμετώπιση των ρεμάτων ως φυσικών συστημάτων που χρειάζονται διαρκή φροντίδα.

Ένα πρόβλημα που δεν αφορά μόνο το σήμερα

Η καταστροφή ενός ρέματος δεν είναι απαραίτητα κάτι που γίνεται αντιληπτό αμέσως.

Μπορεί να εξελίσσεται σταδιακά.

Λίγο περισσότερη ρύπανση.

Λίγο λιγότερη βλάστηση.

Μία ακόμη παρέμβαση στην κοίτη.

Ένα ακόμη μπάζωμα.

Ένα ακόμη σημείο όπου το φυσικό τμήμα αντικαθίσταται από τεχνική κατασκευή.

Κάθε αλλαγή μπορεί να μοιάζει μικρή.

Το αποτέλεσμα, όμως, συσσωρεύεται.

Το πραγματικό δίλημμα της Αττικής

Το ερώτημα τελικά δεν είναι μόνο τι κάνουμε όταν ένα ρέμα ρυπανθεί.

Είναι τι θέλουμε να είναι τα ρέματα της Αττικής τα επόμενα χρόνια.

Θέλουμε να παραμείνουν ζωντανά φυσικά οικοσυστήματα;

Ή θα συνεχίσουμε να τα αντιμετωπίζουμε κυρίως ως κανάλια απορροής και τεχνικές υποδομές;

Η απάντηση σε αυτό το δίλημμα θα καθορίσει όχι μόνο την εικόνα των ρεμάτων, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο η ίδια η πόλη διαχειρίζεται το νερό και το φυσικό της περιβάλλον.

Η ερώτηση που παραμένει ανοιχτή

Ο Κηφισός, η Πικροδάφνη, ο Ιλισός, ο Ποδονίφτης και τα υπόλοιπα φυσικά τμήματα που έχουν απομείνει δεν μπορούν να «μιλήσουν».

Οι εικόνες τους, όμως, μπορούν.

Και οι καταγγελίες των ανθρώπων που ασχολούνται με την προστασία τους μπορούν να ανοίξουν μια συζήτηση που αφορά όλους.

Γιατί πίσω από το ερώτημα «ποιος καταστρέφει τα ρέματα της Αττικής;» υπάρχει ένα ακόμη μεγαλύτερο ερώτημα:

Τι θα συμβεί αν μια πόλη χάσει και τα τελευταία φυσικά της υδάτινα οικοσυστήματα;

Και ίσως αυτό να είναι το ερώτημα που αξίζει να απαντηθεί πριν να είναι αργά.